1. Afv etish to‘g‘risidagi iltimosnoma qanday tartibda ko‘rib chiqiladi?

O‘zbekiston Respublikasida afv etishni amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga muvofiq, afv etish to‘g‘risidagi iltimosnomani Komissiya tomonidan ko‘rib chiqish muddati u kelib tushgan kundan boshlab uch oydan oshmasligi kerak.

Iltimosnoma ijobiy ko‘rib chiqilsa, Komissiya O‘zbekiston Respublikasi Prezidentiga tegishli taklif kiritadi.

Iltimosnoma rad etilganda, vakolatli shu’ba bir kun ichida:

• iltimosnoma kelib tushgan organga — iltimosnoma bergan shaxsni xabardor qilish uchun;
• iltimosnomani mustaqil ravishda yuborgan shaxsga — bevosita xabar beradi.

Jazoni ijro etish muassasasi ma’muriyati rad etish haqidagi ma’lumotni olganidan keyin keyingi kundan kechiktirmasdan mahkumni imzo qo‘ydirgan holda xabardor qilishi shart.

Muhim: Afv etish to‘g‘risidagi iltimosnomaning rad etilishi shaxsning qonunchilikda belgilangan tartibda keyinchalik yana iltimosnoma berish huquqini avtomatik ravishda bekor qilmaydi.

2. Jinoyat sodir etganlikda gumon qilinayotgan shaxs qancha vaqt ushlab turilishi mumkin?

Jinoyat-protsessual kodeksining 226-moddasiga ko‘ra, ushlab turish muddati shaxs amalda ushlangan paytdan, ya’ni uning erkin harakatlanish huquqi haqiqatda cheklangan vaqtdan boshlab hisoblanadi.

Ushlab turishning dastlabki muddati ko‘pi bilan 48 soatni tashkil etadi. Surishtiruvchi, tergovchi yoki prokuror zarur va etarli asoslarni taqdim etsa, sud ushlab turish muddatini qo‘shimcha 48 soatga uzaytirishi mumkin.

Belgilangan muddat tugaguniga qadar shaxsga nisbatan tegishli protsessual qaror qabul qilinishi yoki u ozod qilinishi kerak.

Muhim: Ushlab turish muddati shaxs ichki ishlar organiga olib kelingan vaqtdan emas, balki amalda ushlangan paytdan hisoblanadi.

3. Sud hokimiyati mustaqilligining qanday kafolatlari mavjud?

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va “Sudlar to‘g‘risida”gi Qonunga muvofiq, sudьyalar mustaqil bo‘lib, faqat Konstitutsiya va qonunga bo‘ysunadi.

Sudьyalarning odil sudlovni amalga oshirish borasidagi faoliyatiga aralashishga yo‘l qo‘yilmaydi. Bunday aralashuv qonunda belgilangan javobgarlikka sabab bo‘ladi.

Sudьyaning shaxsi daxlsiz bo‘lib, daxlsizlik uning:

• turar joyi va xizmat xonasiga;
• foydalanadigan transport va aloqa vositalariga;
• xat-xabarlariga;
• unga tegishli ashyolar va hujjatlarga nisbatan ham tatbiq etiladi.

Sudьyalar siyosiy partiya a’zosi bo‘lishi, siyosiy harakatlarda ishtirok etishi, shuningdek ilmiy, ijodiy va pedagogik faoliyatdan tashqari haq to‘lanadigan boshqa faoliyat bilan shug‘ullanishi mumkin emas.

4. Ishda ilgari sud majlisi kotibi sifatida qatnashgan shaxs keyinchalik shu ishni sudьya sifatida ko‘rishi mumkinmi?

Yo‘q. Jinoyat-protsessual kodeksining 76-moddasiga muvofiq, sudьya ilgari shu jinoyat ishini yuritishda sud majlisi kotibi, prokuror, tergovchi, surishtiruvchi yoki tergovga qadar tekshiruvni amalga oshirgan mansabdor shaxs sifatida ishtirok etgan bo‘lsa, o‘sha ishni keyinchalik ko‘rishda qatnasha olmaydi.

Bunday holat sudьyani rad qilish uchun asos hisoblanadi. Protsess ishtirokchisi sudьyani rad qilish haqida asoslantirilgan iltimosnoma berishi mumkin.

Shuningdek, sudьyaning xolisligi va beg‘arazligiga shubha tug‘diradigan boshqa holatlar mavjud bo‘lsa ham, u ishda ishtirok etmasligi kerak.

5. Sudьyalarning mustaqilligi qanday ta’minlanadi?

“Sudlar to‘g‘risida”gi Qonunning 63-moddasiga ko‘ra, sudьyalarning mustaqilligi quyidagilar orqali ta’minlanadi:

• ularni qonunda belgilangan tartibda lavozimga saylash va tayinlash;
• sudьyalik vakolatlarini to‘xtatib turish va tugatishning maxsus tartibi;
• sudьyaning daxlsizligi;
• odil sudlovni amalga oshirishning qat’iy protsessual tartibi;
• qaror chiqarish vaqtida sudьyalar maslahatlashuvining sir saqlanishi;
• maslahatlashuv sirini oshkor qilishni talab etishning taqiqlanishi;
• sudьya faoliyatiga aralashganlik va uning daxlsizligini buzganlik uchun javobgarlik;
• davlat hisobidan munosib moddiy va ijtimoiy ta’minot.

Sudьyaning mustaqilligini cheklaydigan qonunchilik hujjatlarini qabul qilishga yo‘l qo‘yilmaydi. Sudьya, uning oila a’zolari va ularning mol-mulki davlatning alohida himoyasida bo‘ladi.

6. Ma’muriy jazo tayinlashda qaysi qoidalar hisobga olinadi?

Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksga muvofiq, jazo tayinlashda huquqbuzarlikning xususiyati, huquqbuzarning shaxsi va mulkiy ahvoli, ayb darajasi, shuningdek javobgarlikni engillashtiruvchi va og‘irlashtiruvchi holatlar hisobga olinadi.

Javobgarlikni engillashtiruvchi holatlar:

• aybdorning chin ko‘ngildan pushaymon bo‘lishi;
• zararli oqibatlarning oldini olishi;
• etkazilgan ziyonni ixtiyoriy ravishda qoplashi;
• huquqbuzarlikning og‘ir shaxsiy, oilaviy yoki boshqa sharoitlar ta’sirida sodir etilishi;
• tahdid, majburlov yoki qaramlik ta’siri;
• huquqbuzarlikning voyaga etmagan shaxs tomonidan sodir etilishi;
• huquqbuzarlikning homilador ayol yoki 14 yoshgacha bo‘lgan bolasini yakka o‘zi tarbiyalayotgan shaxs tomonidan sodir etilishi.

Ishni ko‘rib chiquvchi organ boshqa holatlarni ham engillashtiruvchi holat deb topishi mumkin.

Javobgarlikni og‘irlashtiruvchi holatlar:

• qonuniy talabga qaramay g‘ayrihuquqiy harakatlarni davom ettirish;
• ma’muriy jazoga tortilgan shaxsning bir yil ichida yana xuddi shunday huquqbuzarlik sodir etishi;
• huquqbuzarlikning ilgari sudlangan shaxs tomonidan sodir etilishi;
• voyaga etmagan shaxsni huquqbuzarlikka jalb qilish;
• huquqbuzarlikning bir guruh shaxslar tomonidan sodir etilishi;
• huquqbuzarlikning tabiiy ofat yoki boshqa favqulodda vaziyatda sodir etilishi;
• huquqbuzarlikning mastlik holatida yoki giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar, ularning analoglari yoxud aql-idrokka ta’sir qiluvchi boshqa moddalar ta’siri ostida sodir etilishi.

Huquqbuzarlikning xususiyatiga qarab, vakolatli organ mastlik yoki boshqa moddalar ta’sirida bo‘lish holatini og‘irlashtiruvchi holat deb topmasligi mumkin.

Engilroq jazo qo‘llash:

Sud engillashtiruvchi holatlar va huquqbuzarning moddiy ahvolini hisobga olib, sabablarini qarorda ko‘rsatgan holda sanktsiyada belgilangan eng kam jazodan ham kamroq yoki boshqa engilroq jazo qo‘llashi mumkin. Boshqa organ bunday masalani mustaqil hal qilmaydi, balki ishni sudga yuboradi.

Bir nechta huquqbuzarlik sodir etilganda:

Umumiy qoidaga ko‘ra, har bir huquqbuzarlik uchun jazo alohida-alohida qo‘llaniladi. Agar bir nechta ish ayni bir organ tomonidan bir vaqtda ko‘rilayotgan bo‘lsa, uzil-kesil jazo og‘irroq ma’muriy jazoni nazarda tutuvchi sanktsiya doirasida belgilanadi.

Ma’muriy jazo qo‘llash muddati:

Ma’muriy jazo huquqbuzarlik sodir etilgan kundan, davom etayotgan huquqbuzarlik bo‘yicha esa u aniqlangan kundan boshlab bir yildan kechiktirmay qo‘llanilishi mumkin.

Jinoyat ishini qo‘zg‘atish rad etilgan yoki jinoyat ishi tugatilgan, lekin harakatda ma’muriy huquqbuzarlik alomatlari mavjud bo‘lsa, bir yillik muddat o‘tmagan taqdirda jazo tegishli qaror qabul qilingan kundan boshlab bir oy ichida qo‘llanilishi mumkin.

Huquqbuzarlik avtomatlashtirilgan foto va video qayd etish vositalari orqali aniqlangan bo‘lsa, jazo huquqbuzarlik sodir etilgan kundan boshlab bir oydan kechiktirmay qo‘llaniladi. Qaror ustidan shikoyat berilganda esa bir yillik chegara amal qiladi.

Etkazilgan zararni qoplash:

Huquqbuzar etkazilgan zararni qoplashi shart. Mulkiy zarar bir BHMdan oshmasa, jazo qo‘llayotgan organ zararni qoplash masalasini ham hal qilishi mumkin. Jinoyat ishlari bo‘yicha sud bu masalani zarar miqdoridan qat’i nazar hal qilishga haqli. Boshqa hollarda zarar fuqarolik-huquqiy tartibda undiriladi.

Muhim: BHMning puldagi miqdori o‘zgarib turadi. Shu sababli zarar miqdorini hisoblashda huquqbuzarlik yoki tegishli yuridik fakt sodir bo‘lgan vaqtda amal qilgan BHM miqdori tekshirilishi lozim.

7. Aybsizlik prezumptsiyasi nimani anglatadi?

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va Jinoyat-protsessual kodeksiga muvofiq, shaxsning aybi qonunda belgilangan tartibda oshkora sud muhokamasida isbotlanib, sudning qonuniy kuchga kirgan hukmi bilan aniqlanmaguncha u aybsiz hisoblanadi.

Aybdorlikka oid bartaraf etib bo‘lmaydigan barcha shubhalar gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchi yoki mahkumning foydasiga hal qilinishi kerak.

Gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchi:

• o‘zining aybsizligini isbotlashi shart emas;
• istalgan vaqtda sukut saqlash huquqidan foydalanishi mumkin;
• o‘ziga va yaqin qarindoshlariga qarshi guvohlik berishga majbur emas;
• himoyalanish uchun barcha qonuniy imkoniyatlar bilan ta’minlanishi kerak.

Shaxsning sudlanganligi uning qarindoshlari huquqlarini cheklash uchun asos bo‘lishi mumkin emas.