1-hayotiy misol. Tadbirkorga nisbatan jinoyat ishi yuqori turuvchi prokurorning roziligisiz qo‘zg‘atildi

Tuman prokuraturasi tergovchisi tadbirkor N.ga nisbatan uning tadbirkorlik faoliyati bilan bog‘liq faktlar bo‘yicha jinoyat ishi qo‘zg‘atdi. Biroq ish qo‘zg‘atilishidan oldin yuqori turuvchi prokurorning roziligi olinmagan.

Jinoyat-protsessual kodeksining 331-moddasiga muvofiq, tadbirkorlik faoliyati bilan bog‘liq faktlar bo‘yicha tadbirkorlik sub’ektiga nisbatan jinoyat ishini qo‘zg‘atishga faqat:

• Qoraqalpog‘iston Respublikasi prokurori;
• viloyat yoki Toshkent shahar prokurori;
• O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokurori yoki uning o‘rinbosarining roziligi bilan yo‘l qo‘yiladi.

Shu sababli tuman prokuraturasi tergovchisining yuqori turuvchi prokuror roziligisiz jinoyat ishini qo‘zg‘atishi qonun talablariga muvofiq emas. Tadbirkor qaror ustidan nazorat qiluvchi prokurorga yoki qonunda belgilangan boshqa tartibda shikoyat qilishi mumkin.

Muhim: Mazkur maxsus tartib faqat jinoyat ishi tadbirkorlik faoliyati bilan bog‘liq faktlar bo‘yicha tadbirkorlik sub’ektiga nisbatan qo‘zg‘atilayotganda qo‘llaniladi.

2-hayotiy misol. Umumiy tartibli koloniyadagi mahkum bilan uchrashish

A.ning turmush o‘rtog‘i umumiy tartibli koloniyada ozodlikdan mahrum qilish jazosini o‘tamoqda. A. bir yil davomida turmush o‘rtog‘i bilan necha marta uchrashish yoki masofadan muloqot qilish mumkinligini bilmoqchi.

Jinoyat-ijroiya kodeksining 117-moddasiga ko‘ra, umumiy tartibli koloniyadagi mahkumlar yil davomida:

• olti marta qisqa muddatli uchrashuv;
• olti marta uzoq muddatli uchrashuv;
• o‘n ikki marta masofali video-uchrashuv yoki telefon orqali so‘zlashuv huquqiga ega.

Uchrashuvga ruxsat olish va uni o‘tkazish uchun jazoni ijro etish muassasasi ma’muriyatiga belgilangan tartibda murojaat qilinadi. Uchrashuvning aniq sanasi muassasaning ichki tartibi, xavfsizlik talablari va belgilangan navbat asosida belgilanadi.

Advokat bilan yuridik yordam olish maqsadida o‘tkaziladigan xoli uchrashuvlar mahkum uchun belgilangan oddiy uchrashuvlar soniga kiritilmaydi.

3-hayotiy misol. Shartli hukm qilingan shaxsning sudlanganligi qachon tugallanadi?

F.ga nisbatan sud hukmi bilan shartli jazo tayinlanib, ikki yillik sinov muddati belgilandi. U sinov muddati davomida sud yuklagan majburiyatlarni bajardi va shartli hukmni bekor qilish uchun asos yuzaga kelmadi.

Jinoyat kodeksining 78-moddasiga muvofiq, shartli hukm qilingan shaxsning sudlanganlik holati sinov muddati tugagan kundan boshlab tugallanadi.

Demak, agar shartli hukm bekor qilinmagan va tayinlangan jazo ijro etish uchun yuborilmagan bo‘lsa, F. sinov muddati tugagan kundan e’tiboran sudlanmagan deb hisoblanadi. Sudlanganlikning tugallanishi bilan bog‘liq huquqiy oqibatlar ham bekor bo‘ladi.

Muhim: Faqat yangi jinoyat sodir etmaganlikning o‘zi etarli emas. Shaxs sinov muddatida sud yuklagan majburiyatlarga ham rioya qilishi kerak.

4-hayotiy misol. Shaxs besh kundan beri ichki ishlar organida ushlab turilibdi

Sh.ning turmush o‘rtog‘i jinoyat sodir etganlikda gumon qilinib, ichki ishlar organi xodimlari tomonidan ushlandi. Oradan besh kun o‘tgan bo‘lsa-da, oila a’zolariga uning protsessual maqomi va qanday qaror asosida saqlanayotgani haqida aniq ma’lumot berilmadi.

Jinoyat-protsessual kodeksining 226-moddasiga ko‘ra, shaxsni ushlab turish muddati amalda ushlangan paytdan boshlab 48 soatdan oshmasligi kerak. Zarur va etarli asoslar mavjud bo‘lsa, sud bu muddatni qo‘shimcha ravishda yana 48 soatga uzaytirishi mumkin.

Agar besh kun davomida shaxsga nisbatan sud tomonidan qamoqqa olish, uy qamog‘i yoki boshqa tegishli ehtiyot chorasi qo‘llanilmagan bo‘lsa, uni oddiy ushlab turish tartibida saqlash qonunga zid bo‘ladi.

Bunday vaziyatda oila a’zolari va himoyachi:

• ushlab turish bayonnomasi va sud qarorining mavjudligini aniqlashi;
• shaxsning qaerda saqlanayotgani haqida ma’lumot talab qilishi;
• qonunbuzilish holati bo‘yicha nazorat qiluvchi prokurorga shikoyat qilishi mumkin.

Muhim: Sud muddatni uzaytirganda ham ushlab turishning umumiy muddati 96 soatdan oshmaydi. Shundan keyin shaxsni saqlash uchun boshqa qonuniy protsessual asos bo‘lishi shart.

5-hayotiy misol. Ota o‘g‘lining jinoyat ishida himoyachi sifatida qatnashmoqchi

X.ning o‘g‘liga nisbatan jinoyat ishi yuritilmoqda. X. o‘g‘lining huquqlarini himoya qilish uchun ishda himoyachi sifatida ishtirok etmoqchi.

Jinoyat-protsessual kodeksining 49-moddasiga ko‘ra, jinoyat ishida himoyachi sifatida, avvalo, advokat ishtirok etadi. Gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchining yaqin qarindoshlaridan biri yoxud qonuniy vakili advokat bilan bir qatorda himoyachi sifatida qatnashishi mumkin.

Buning uchun:

• gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchi tegishli iltimosnoma berishi;
• surishtiruvchi yoki tergovchi qaror qabul qilishi yoxud sud ajrim chiqarishi kerak.

Demak, ota jinoyat ishida advokatning o‘rniga yakka o‘zi himoyachi bo‘lib qatnasha olmaydi. U advokat bilan birga va tegishli protsessual qaror asosida ishtirok etishi mumkin.