Har kim qonunchilikda taqiqlanmagan mehnat faoliyatini amalga oshirish, o‘z kasbi va faoliyat turini, ish joyini hamda mehnat sharoitlarini erkin tanlash huquqiga ega.

Fuqaro ish topish uchun:

• ish beruvchiga bevosita murojaat qilishi;
• mahalliy mehnat organlarining bepul ko‘magidan foydalanishi;
• xususiy bandlik agentliklari xizmatlaridan foydalanishi mumkin.

Davlat nimalarni kafolatlaydi?

Davlat quyidagilarni kafolatlaydi:

• bandlik turini, shu jumladan turli mehnat rejimidagi ishni tanlash erkinligini;
• ishga qabul qilishni qonunga xilof ravishda rad etishdan himoyalanishni;
• qonunga xilof ravishda boshqa ishga o‘tkazish, ishdan chetlashtirish va mehnat shartnomasini bekor qilishdan himoyalanishni;
• maqbul keladigan ishni tanlash va ishga joylashishda bepul ko‘mak olishni;
• kasb egallash, ishga joylashish, mehnat sharoitlari, mehnatga haq to‘lash va xizmat pog‘onalari bo‘yicha ko‘tarilishda teng imkoniyatlarni;
• ish qidirayotgan shaxslar va ishsizlarni kasbga tayyorlash, qayta tayyorlash hamda malakasini oshirishga ko‘maklashishni;
• mehnat organining taklifiga ko‘ra boshqa joyga ishlash uchun ixtiyoriy ravishda ko‘chib borish bilan bog‘liq xarajatlarni qoplashni;
• haq to‘lanadigan jamoat ishlarida ishtirok etish imkoniyatini.

Ish qidirayotgan shaxslarga ko‘rsatiladigan xizmatlar

Mahalliy mehnat organlari ish qidirayotgan shaxslar va ishsizlarga:

• bo‘sh ish o‘rinlari haqida ma’lumot berish;
• kasbga yo‘naltirish;
• maqbul keladigan ishni taklif qilish;
• ishga joylashish uchun yo‘llanma berish;
• kasbga o‘qitish, qayta tayyorlash va malaka oshirish;
• haq to‘lanadigan jamoat ishlariga jalb qilish;
• qonunchilikda belgilangan hollarda ishsiz deb e’tirof etish va ishsizlik nafaqasini tayinlash bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatadi.

Ish qidirayotgan shaxsga maqbul keladigan ishni taklif qilish va ishga joylashish uchun yo‘llanma berishning soni, davriyligi va muddati cheklanmaydi.

Qo‘shimcha kafolatlar kimlarga beriladi?

Davlat aholining ijtimoiy ehtiyojmand toifalarini ishga joylashtirish bo‘yicha qo‘shimcha kafolatlarni ta’minlaydi.

Bunday toifalarga quyidagilar kiradi:

• 14 yoshga to‘lmagan bolasi yoki nogironligi bo‘lgan bolasi bor yolg‘iz ota-ona, shuningdek ko‘p bolali oilalardagi ota-onalar;
• umumiy o‘rta va o‘rta maxsus ta’lim tashkilotlari, kasb-hunar maktablari, kollejlar va texnikumlarni tamomlab, kasbga ega bo‘lgan yoshlar;
• «Mehribonlik» uylari bitiruvchilari;
• davlat granti asosida o‘qigan oliy ta’lim tashkilotlari bitiruvchilari;
• muddatli harbiy xizmatdan bo‘shatilgan shaxslar;
• nogironligi bo‘lgan shaxslar;
• pensiyaoldi yoshidagi shaxslar;
• jazoni ijro etish muassasalaridan ozod qilingan shaxslar;
• sud qaroriga asosan tibbiy yo‘sindagi majburlov choralari qo‘llanilgan shaxslar;
• odam savdosidan jabrlanganlar;
• oilaviy (maishiy) zo‘ravonlikdan jabrlangan shaxslar;
• qonunchilikda belgilangan boshqa shaxslar.

Pensiyaoldi yoshidagi shaxs deganda qonunchilikda belgilangan pensiya yoshiga etishiga ikki yil qolgan shaxs tushuniladi.

Qo‘shimcha kafolatlar qanday ta’minlanadi?

Qo‘shimcha kafolatlar:

• yangi va qo‘shimcha ish o‘rinlarini yaratish;
• ixtisoslashtirilgan tashkilotlarni tashkil etish;
• nogironligi bo‘lgan shaxslar mehnat qilishi uchun moslashtirilgan ish o‘rinlarini yaratish;
• maxsus kasbga o‘qitish, qayta tayyorlash va malaka oshirish dasturlarini tashkil etish;
• tashkilotlarda ish o‘rinlarining eng kam sonini belgilash va ularni zaxiraga qo‘yish;
• qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa choralarni amalga oshirish orqali ta’minlanadi.

Zaxiraga qo‘yilgan ish o‘rinlariga qabul qilish

Mahalliy mehnat organlari yoki boshqa vakolatli organlar tomonidan belgilangan tartibda yuborilgan ijtimoiy ehtiyojmand shaxslarni ish beruvchi zaxiraga qo‘yilgan ish o‘rinlariga qabul qilishi shart.

Zaxiraga qo‘yilgan ish o‘rniga yuborilgan shaxsni asossiz ravishda ishga qabul qilmaslik qonunchilikda belgilangan javobgarlikka sabab bo‘ladi.

Ish o‘rni tegishli toifadagi shaxsning holati va ehtiyojlariga muvofiq bo‘lishi kerak. Masalan:

• bolalar tarbiyasi bilan mehnat majburiyatlarini birga bajarish imkonini beruvchi moslashuvchan ish grafigi;
• nogironligi bo‘lgan shaxs uchun sog‘lig‘i holati va tibbiy tavsiyalarga mos mehnat sharoiti;
• kasbiy tajribasi etarli bo‘lmagan yoshlar uchun ustoz biriktirish yoki kasbga moslashtirish choralari nazarda tutilishi mumkin.

Qaysi tashkilotlarda ish o‘rinlari zaxiraga qo‘yiladi?

Ish o‘rinlarining eng kam soni xodimlarining o‘rtacha ro‘yxatdagi soni 20 nafardan ortiq bo‘lgan tashkilotlar uchun belgilanadi.

Tuman yoki shahar xalq deputatlari Kengashi qaroriga asosan zaxiraga qo‘yiladigan ish o‘rinlarining umumiy soni:

• tashkilot xodimlari o‘rtacha ro‘yxatdagi sonining 7 foizidan oshmasligi;
• shundan kamida 3 foizi nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun ajratilishi kerak.

Tashkilot har yili:

• 1 sentyabrdan kechikmay kelgusi yil uchun zaxiraga qo‘yiladigan ish o‘rinlarining umumiy soni va lavozimlarini belgilaydi;
• 15-sentabrdan kechikmay bu haqdagi ma’lumotlarni mahalliy mehnat organiga taqdim etadi.

Tuman yoki shahar xalq deputatlari Kengashi ish o‘rinlarining eng kam sonini belgilash to‘g‘risidagi qarorni har yili 1 noyabrdan kechikmay qabul qiladi.

Ish beruvchining javobgarligi

Quyidagilar qonunchilikda belgilangan javobgarlikka sabab bo‘ladi:

• ish o‘rinlarining eng kam sonini yaratish to‘g‘risidagi qarorni bajarmaslik;
• zaxiraga qo‘yilgan ish o‘rinlarini tayyorlamaslik;
• mahalliy mehnat organi tomonidan yuborilgan shaxsni asossiz ravishda ishga qabul qilmaslik.

Javobgarlikka tortish ish beruvchini belgilangan ish o‘rinlarini yaratish va zaxiraga qo‘yish majburiyatidan ozod etmaydi.

Ish beruvchilar uchun rag‘batlantirish choralari

Belgilangan eng kam miqdordan ortiq zaxira ish o‘rinlarini yaratgan tashkilotlar:

• Bandlikka ko‘maklashish davlat jamg‘armasi mablag‘lari hisobidan subsidiyalar;
• ishlab chiqarishni tashkil etish uchun noturar joylarni birinchi navbatda ajratish;
• qonunchilikda belgilangan boshqa imtiyoz va rag‘batlantirish choralaridan foydalanish huquqiga ega.